Uprawnienia PIP – reklasyfikacja umów cywilnoprawnych nadal możliwa

Reklasyfikacja poprzedzona poleceniem inspektora

Sam skutek w postaci przekształcenia stosunku cywilnoprawnego w stosunek pracy pozostaje możliwy, jednak został istotnie ograniczony względem pierwotnych propozycji.

Jeżeli w toku kontroli inspektor pracy uzna, że relacja łącząca strony posiada cechy właściwe dla stosunku pracy, w pierwszej kolejności wyda polecenie usunięcia naruszeń dotyczących sposobu wykonywania umowy lub faktycznego świadczenia pracy.

Realizacja polecenia będzie mogła nastąpić poprzez:

• zawarcie umowy o pracę – jeśli rozwiązanie zostanie zaakceptowane przez inspektora, postępowanie zakończy się bez dalszych czynności administracyjnych;
• zmianę treści umowy lub praktyki współpracy w taki sposób, aby wyeliminować elementy charakterystyczne dla stosunku pracy.

Dopiero niewykonanie polecenia otworzy drogę do wszczęcia postępowania administracyjnego, którego efektem może być wydanie decyzji o reklasyfikacji albo skierowanie powództwa do sądu pracy.

W porównaniu z wcześniejszymi projektami oznacza to istotną zmianę - inspektor nie będzie mógł od razu wydać decyzji.

Koniec rygoru natychmiastowej wykonalności – ale nie koniec skutków decyzji

Jedną z najważniejszych zmian jest rezygnacja z nadawania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności. To wyraźne złagodzenie wcześniejszych propozycji legislacyjnych, które przewidywały natychmiastowe powstanie obowiązków pracowniczych jeszcze przed możliwością sądowej weryfikacji rozstrzygnięcia.

Przedsiębiorcy powinni jednak pamiętać, że w postępowaniach przed organami PIP w sprawach nieuregulowanych w ustawie o PIP zastosowanie znajdują przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego („KPA”). Przepisy KPA umożliwiają nadawanie decyzjom rygoru natychmiastowej wykonalności, w tym także już po wydaniu decyzji, gdy jest to niezbędne, m.in. ze względu na wyjątkowo ważny interes strony. Wydanie decyzji z rygorem natychmiastowej wykonalności będzie więc możliwe, ale na podstawie innych przepisów.

Decyzja o ustaleniu stosunku pracy:

• wywołuje skutki prawne od dnia jej wydania,
• staje się wykonalna dopiero po upływie terminu do wniesienia odwołania albo z dniem prawomocnego orzeczenia sądu.

Jednocześnie decyzja co do zasady nie będzie wywoływać skutków wstecz – takie następstwa możliwe będą wyłącznie na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu pracy. Nie wyklucza to jednak sytuacji, w której sąd ustali istnienie stosunku pracy za okres wcześniejszy, co może wiązać się z istotnymi konsekwencjami finansowymi dla podmiotu zatrudniającego.

Projekt doprecyzowuje również zasady rozliczeń publicznoprawnych w przypadku wydania decyzji. Skutki stwierdzenia istnienia stosunku pracy na gruncie prawa pracy, podatków, ubezpieczeń społecznych oraz obowiązkowych wpłat na fundusze mają powstawać od dnia jej wydania.

Podstawą wymiaru składek osoby objętej decyzją mają być kwoty wynikające z dotychczasowej umowy cywilnoprawnej - od dnia wydania decyzji do momentu, w którym stanie się ona ostateczna, a w razie wniesienia odwołania - do dnia prawomocnego zakończenia postępowania sądowego.

Na podmiot zatrudniający zostanie nałożony obowiązek zgłoszenia takiej osoby do ubezpieczeń społecznych w terminie 7 dni od dnia, w którym decyzja stanie się ostateczna lub zapadnie prawomocny wyrok. Składki opłacone wcześniej z tytułu umowy cywilnoprawnej będą zaliczane na poczet należności wynikających ze stosunku pracy, a płatnik będzie zobowiązany przekazać do ZUS odpowiednią dokumentację za okres objęty decyzją.

W praktyce oznacza to konieczność szybkiego dostosowania procesów kadrowo-płacowych oraz przygotowania organizacji na potencjalne skutki finansowe reklasyfikacji.

Choć projekt odchodzi od koncepcji automatycznego działania prawa wstecz, ryzyka finansowe związane z ewentualnym wyrokiem sądu nadal mogą być znaczące.

Silny mechanizm ochronny już na etapie kontroli

Brak rygoru natychmiastowej wykonalności został w pewnym stopniu zrównoważony wprowadzeniem szczególnego mechanizmu ochronnego.

Jeżeli w okresie pomiędzy rozpoczęciem kontroli a uprawomocnieniem się decyzji pracodawca rozwiąże umowę cywilnoprawną, wypowie ją lub zaprzestanie dopuszczania do świadczenia pracy, datą zawarcia umowy o pracę stanie się dzień rozpoczęcia kontroli.

W takiej sytuacji do relacji stosuje się przepisy dotyczące powszechnej i szczególnej ochrony pracowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy.

Rozwiązanie to ma charakter antyretorsyjny i ma przeciwdziałać próbom zakończenia współpracy w reakcji na działania kontrolne. W praktyce oznacza jednak, że ryzyko po stronie pracodawcy może materializować się już w momencie rozpoczęcia kontroli.

Zabezpieczenie sądowe - standard, a nie wyjątek

Projekt przewiduje także obligatoryjne udzielanie przez sąd zabezpieczenia w sprawach o ustalenie istnienia stosunku pracy oraz w postępowaniach odwoławczych od decyzji inspektora.

Zabezpieczenie ma polegać na tym, że w trakcie postępowania umowa będzie mogła zostać zmieniona lub rozwiązana wyłącznie na zasadach właściwych dla prawa pracy, w tym dotyczących szczególnej ochrony pracowników.

Jeżeli będzie to konieczne dla ochrony praw osoby wykonującej pracę, sąd będzie mógł dodatkowo uregulować prawa i obowiązki stron na czas trwania procesu.

Odmowa udzielenia zabezpieczenia ma być możliwa jedynie wtedy, gdy oczywiste jest, że dana relacja nie stanowi stosunku pracy.

W praktyce może to prowadzić do sytuacji, w której relacja cywilnoprawna zacznie funkcjonować jak stosunek pracy jeszcze przed jego formalnym potwierdzeniem przez sąd.

Interpretacje indywidualne - nowe narzędzie prewencyjne

Nowością w projekcie jest możliwość uzyskania interpretacji indywidualnej Głównego Inspektora Pracy w zakresie ustalenia, czy dany stosunek prawny stanowi umowę o pracę.

Interpretacja:

• będzie wiążąca dla organów PIP,
• nie będzie formalnie wiążąca dla pracodawcy,
• jednak zastosowanie się do niej wyłączy możliwość nakładania sankcji w objętym nią zakresie.

Nie oznacza to jednak wyłączenia kompetencji kontrolnych inspekcji. Jeżeli w toku kontroli okaże się, że rzeczywisty sposób wykonywania współpracy odbiega od opisu przedstawionego we wniosku, organ będzie uprawniony do dokonania własnej oceny charakteru stosunku prawnego.

W praktyce interpretacja może więc pełnić funkcję narzędzia ograniczającego ryzyko regulacyjne, lecz nie stanowi gwarancji uniknięcia kontroli.

Nowy model odwoławczy i większe formalności procesowe

Projekt likwiduje administracyjny etap odwołania do Głównego Inspektora Pracy. Od decyzji okręgowego inspektora pracy przysługiwać będzie odwołanie bezpośrednio do sądu rejonowego - sądu pracy, w terminie miesiąca od dnia jej doręczenia.

Wprowadzona zostaje również prekluzja dowodowa – wszystkie twierdzenia i dowody powinny zostać przedstawione już na etapie odwołania. Ich późniejsze powołanie będzie dopuszczalne jedynie wyjątkowo.

Okręgowy inspektor pracy zachowa jednocześnie możliwość zmiany lub uchylenia decyzji w ramach autokontroli.

Zawarcie ugody możliwe będzie jedynie przez wszystkie strony (zniknął wymóg zgody Głównego Inspektora Pracy). Jeśli decyzja okręgowego inspektora pracy została wydana z rażącym naruszeniem przepisów Kodeksu pracy, sąd uchyla tę decyzję i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania okręgowemu inspektorowi pracy. Sąd drugiej instancji uchylając wyrok i decyzję okręgowego inspektora pracy może sprawę przekazać do ponownego rozpoznania okręgowemu inspektorowi pracy, który wydał zaskarżoną decyzję.

Jak przygotować organizację?

Choć ostateczny kształt przepisów nie jest jeszcze znany, wielu przedsiębiorców już podejmuje działania przygotowawcze. Szczególne zainteresowanie tematem obserwujemy w branżach, w których współpraca B2B jest powszechną formą angażowania specjalistów.

Działania prewencyjne mogą obejmować m.in.:

• weryfikację form współpracy pod kątem ryzyka reklasyfikacji,
• analizę treści umów i praktyki ich wykonywania,
• szkolenia dla kadry zarządzającej i HR,
• ocenę potencjalnego wpływu finansowego,
• przygotowanie procedur na wypadek kontroli.

FAQ – nowe uprawnienia PIP