Nabycie obligacji przez fundację rodzinną nie stanowi unikania opodatkowania

Podejście organu podatkowego

Dyrektor Krajowej Informacji Skarbowej odmówił wydania interpretacji indywidulanych w sprawie sześciu wniosków podatnika powołując się na uzasadnione przypuszczenie, że czynność może stanowić unikanie opodatkowania. We wszystkich wnioskach wskazane zostało, że podatnik – przyszły fundator zamierza powołać fundację rodzinną, której celem statutowym będzie gromadzenie mienia, zarządzanie nim w interesie beneficjentów oraz spełnianie świadczeń na ich rzecz. W przyszłości planowane jest nabycie przez fundację obligacji. Fundacja jako obligatariusz otrzymywać ma środki pieniężne tytułem odsetek od takich obligacji. W poszczególnych wnioskach o interpretację wnioskodawca wskazał różne warianty potencjalnej transakcji: od czynności, w której obligacje emitowane są przez podmiot niepowiązany i zostaną nabyte od podmiotu niepowiązanego do czynności, w przypadku której obligacje będą emitowane przez podmiot powiązany i nabywane od podmiotu powiązanego. Dyrektor KIS uzasadniając swoje rozstrzygnięcie wskazał, że w przedstawionych sytuacjach występuje uzasadnione przypuszczenie, że beneficjenci fundacji mogliby mieć realny wpływ na warunki udostępnienia obligacji, w tym wielkość emisji, wysokość oraz termin płatności odsetek. Takie działania umożliwiałoby według organu kalkulację i dopasowanie wielkości emisji obligacji do zapotrzebowania na koszty podatkowe w postaci odsetek od obligacji, które będą pomniejszać zyski operacyjne powiązanego emitenta. Fundacja natomiast jako podmiot zwolniony podmiotowo nie zapłaciłby podatku dochodowego od uzyskiwanych odsetek. W ocenie Dyrektora KIS istniało uzasadnione przypuszczenie, że czynność taka stanowiłaby unikanie opodatkowania.

Wyrok sądu

Powyższa ocena została zakwestionowana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu. W wyroku z dnia 19 września 2024 r. (sygn. akt I SA/Po 347/24) sąd uchylił postanowienie Dyrektora KIS o odmowie wydania interpretacji indywidulanych. Uzasadniając wyrok sąd wskazał, że organ podatkowy nie wykazał przekonywująco istnienia uzasadnionego przypuszczenia, że okoliczności opisane we wnioskach o wydanie interpretacji mogą stanowić unikanie opodatkowania. Dotyczy to w szczególności wariantu czynności, w którym nie występowałyby powiązania fundacji rodzinnej, założyciela oraz beneficjentów ze zbywcą oraz emitentem obligacji oraz wariantu, w którym obligacje byłby nabywane co prawda od podmiotu powiązanego, ale ich emitent byłby podmiotem niepowiązanym. 

Przesłanki unikania opodatkowania 

Zgodnie z ogólnymi zasadami z unikaniem opodatkowania mamy do czynienia w sytuacji, gdy:

1. osiągniecie korzyści podatkowej stanowiło główny lub jeden z głównych celów dokonania czynności; 
2. osiągnięcie tej korzyści w danych okolicznościach jest sprzeczne z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej lub jej przepisu,
3. sposób działania był sztuczny.

Oceniając pierwszą przesłankę sąd wskazał, że w sytuacji, gdy emitentem obligacji jest podmiot niepowiązany brak jest jakichkolwiek uzasadnionych podstaw dla założenia, że emisja obligacji została dokonana w celu osiągnięcia korzyści podatkowej. W takim przypadku nie można bowiem racjonalnie zakładać, że nabywca posiada realny wpływ na warunki emisji obligacji w taki sposób, aby ukształtować je w sposób umożlwiający obniżenie ciężaru podatkowego oraz przekształcenia przychodów pochodzących z zysku spółki w świadczenie wypłacane przez fundację rodzinną. Dodatkowo zmniejszenie podstawy opodatkowania emitenta o wartość wypłaconych odsetek od obligacji nie łączyłaby się w tym przypadku z uzyskaniem korzyści ekonomicznych przez samą fundację oraz jej beneficjentów. 

Odnosząc się do drugiej przesłanki unikania opodatkowania sąd słusznie wskazał, że nabywanie oraz zbywanie papierów wartościowych, w tym obligacji, mieści się w zakresie dozwolonej działalności gospodarczej fundacji rodzinnej. W konsekwencji samo osiągnięcie korzyści podatkowej polegającej na zwolnieniu z podatku odsetek należnych fundacji z tytułu nabytych obligacji nie może być traktowane jako sprzeczne z przedmiotem lub celem ustawy podatkowej lub jej przepisu.

Jednocześnie jednak sąd wskazał, że sprzeczność taka mogłaby wystąpić w sytuacji, gdyby beneficjent fundacji rodzinnej posiadał jednocześnie w prawo do udziału w zyskach emitenta obligacji. W takim przypadku wypłata dla beneficjenta z fundacji rodzinnej, która sama korzysta ze zwolnienia podatkowego dla odsetek wypłacanych przez emitenta byłaby korzystniejsza podatkowo od wypłaty zysku przez emitenta obligacji bezpośrednio do beneficjenta jako dywidendy. Korzyść taka mogłaby być sprzeczna z celem ustaw podatkowych wprowadzających korzystne zasady opodatkowania dla fundacji rodzinnych. 

W zakresie przesłanki sztuczności sąd powołał trzy okoliczności, które nie powinny przesądzać o tym, że sposób działania był sztuczny. W pierwszej kolejności o sztucznym sposobie działania nie może świadczyć okoliczność, że kilku wspólników spółki tworzy odrębne fundacje rodzinne. Celem fundacji rodzinnej jest bowiem zapewnienie sukcesji i zarządzanie majątkiem w obrębie rodzinny. Trudno więc racjonalnie oczekiwać, aby osoby niespokrewnione razem zakładały fundację rodzinną. Na sztuczność działania nie może również w ocenie sądu wskazywać wniesienie minimalnej wymaganej przez regulacje ustawy o fundacji rodzinnej kwoty na pokrycie funduszu założycielskiego. W ostatniej kolejności o sztuczności działania nie przesądza okoliczność, że beneficjenci fundacji rodzinnej nie uczestniczą w obrocie obligacjami i ich rola w fundacji jest bierna. W tym zakresie Sąd wskazał, że z założenia beneficjenci nie mają pełnić w fundacji rodzinnej aktywnej roli. Prowadzenie spraw fundacji rodzinnej oraz reprezentowanie jej, realizacja jej celów określonych w statucie jak również podejmowanie czynności związanych z zapewnieniem płynności finansowej i wypłacalności fundacji rodzinnej jest domeną zarządu. Beneficjenci fundacji są natomiast odseparowani od bieżącego prowadzenia spraw oraz reprezentowania fundacji rodzinnej.

Sąd pokreślił, że powyższa ocena dotyczyć może również wariantu czynności, w którym dojdzie do zaangażowania podmiotu powiązanego w nabycie obligacji, których emitentem jest podmiot niepowiązany. W takiej sytuacji również nie wystąpi ryzyko wykreowania alternatywnego, korzystniejszego pod względem podatkowym sposobu wypłaty należności z tytułu zysku spółki powiązanej z fundatorem (beneficjentem) fundacji rodzinnej.  Ryzyko takie mogłoby jednak się pojawić, gdyby emitentem obligacji był podmiot powiązany z fundatorem, beneficjentem lub fundacją. Kwestii tej dotykają wcześniejsze wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 17 oraz 24 lipca 2024 r. (sygn. akt I SA/Łd 313/24 oraz I SA/Łd 310/24). W obu przypadkach, podobnie jak w analizowanym powyżej wyroku WSA w Poznaniu, sąd oceniał kwestie nabycia przez fundację rodzinną obligacji. W wydanych wyrokach sąd podzielił stanowisko Dyrektora KIS zgodnie, z którym nabycie obligacji emitowanych przez spółkę powiązaną stanowić może unikanie opodatkowania. Organ podatkowy powołał w swojej ocenie argumenty analogiczne do przedstawionych w analizowanym rozstrzygnięciu poprzedzającym wyrok WSA w Poznaniu. Należy jednak zaznaczyć, że powołane wyroki (zarówno wyrok WSA w Poznaniu jak i wyroki WSA w Łodzi) nie przesądzają o tym, że nabycie przez fundację rodzinną obligacji, których emitentem jest podmiot powiązany stanowiłoby unikanie opodatkowania. Czynność taka podlegałaby jednak szczegółowej weryfikacji przez Szefa Krajowej Administracji Skarbowej pod kątem spełnienia przesłanek unikania opodatkowania. Dlatego w takiej sytuacji szczególnego znaczenia nabierałoby uzasadnienie czynności.

Analizowany wyrok WSA w Poznaniu, po wcześniejszych orzeczeniach niekorzystnych dla podatników stanowi korzystną zmianę w podejściu prezentowanym przez sady administracyjne. Wyrok dostarcza również istotnych wytycznych odnośnie do rozumienia poszczególnych przesłanek unikania opodatkowania. Mają one znaczenie nie tylko w kontekście analizowanego nabywania przez fundację rodzinną obligacji, ale również ogólnych zasad funkcjonowania fundacji rodzinnych w kontekście klauzuli unikania opodatkowania.