Prewspółczynnik alternatywny w JST – szansa wyższego odliczenia VAT

Wiele JST nadal korzysta z domyślnego prewspółczynnika wynikającego z Rozporządzenia^[1], mimo że w wielu przypadkach nie oddaje on rzeczywistego wykorzystania majątku. Takie rozwiązanie może skutkować nieefektywnym rozliczeniem VAT od wydatków bieżących i inwestycyjnych.

Tymczasem przepisy ustawy o VAT dopuszczają alternatywne podejście – bardziej dopasowane do specyfiki działalności JST. Kluczowe pytanie brzmi jednak: czy i kiedy warto z niego skorzystać oraz jakie warunki trzeba spełnić, aby było ono bezpieczne?
 

Wykorzystanie mieszane – źródło problemu i jednocześnie potencjału

Istotą problemu w JST jest tzw. wykorzystanie mieszane. Ta sama infrastruktura – budynki, obiekty sportowe, centra kultury czy parkingi – służy jednocześnie realizacji zadań publicznych oraz działalności komercyjnej. W efekcie prawo do odliczenia VAT ma charakter częściowy.

Właśnie w takich sytuacjach pojawia się konieczność zastosowania prewspółczynnika zarówno do wydatków inwestycyjnych, jak i bieżących. Problem polega na tym, że standardowy model przewidziany w Rozporządzeniu jest rozwiązaniem bardzo ogólnym – odnoszącym się do całej działalności jednostki, a nie do konkretnego rodzaju prowadzonej działalności.

JST, które zarządzają infrastrukturą sportową czy kulturalną, często obserwują, że:

• obiekty te generują istotną działalność komercyjną (np. wynajem, bilety),
• rzeczywisty udział tej działalności jest znacząco wyższy niż wynikałoby to z prewspółczynnika z Rozporządzenia,
• sposób kalkulacji prewspółczynnika z Rozporządzenia jest nieadekwatny do wykorzystania majątku.

W efekcie prewspółczynnik z Rozporządzenia staje się narzędziem administracyjnym, a nie analitycznym – nie wspiera podejmowania racjonalnych decyzji finansowych i nie odzwierciedla rzeczywistości gospodarczej.
 

Alternatywne podejście – dopasowanie do realnego wykorzystania

Ustawa o VAT umożliwia zastosowanie innego sposobu określenia proporcji niż z Rozporządzenia, zwanego prewspółczynnikiem alternatywnym.

Inny sposób określenia proporcji (tj. prewspółczynnik alternatywny) powinien odpowiadać na jedno zasadnicze pytanie: w jakim stopniu dany majątek jest wykorzystywany do działalności opodatkowanej.

W zależności od charakteru działalności, JST mogą stosować różne metody kalkulacji. Kluczowe jest jednak, aby nie traktować tych metod jako gotowych schematów, ponieważ każdy model powinien indywidualnie uwzględniać specyfikę działalności danej JST.

Z naszego doświadczenia wynika, że w obszarach takich jak sport, kultura czy infrastruktura kubaturowa, dobrze zaprojektowany prewspółczynnik alternatywny może znacząco zwiększyć poziom odliczenia VAT - do poziomu kilkunastu/kilkudziesięciu procent. Często jest on również mniej podatny na wahania niż wskaźnik z Rozporządzenia, ponieważ opiera się na bardziej stabilnych danych.
 

Praktyka organów i sądów – między ostrożnością a akceptacją

Mimo, że przepisy wprost dopuszczają stosowanie alternatywnych metod to praktyka organów podatkowych w przypadku podejścia innego niż z Rozporządzenia spotyka się z odmową na etapie interpretacji indywidualnych.

Jednocześnie orzecznictwo sądów administracyjnych pokazuje bardziej zniuansowane podejście, dopuszczając stosowanie prewspółczynników alternatywnych – pod warunkiem, że są one rzetelnie przygotowane i dobrze uzasadnione. Nawet pozornie poprawny prewspółczynnik alternatywny może zostać zakwestionowany, jeśli nie uwzględni on specyfiki danej działalności JST ze wszelkimi mankamentami.
 

Kluczowe warunki bezpiecznego wdrożenia

Zastosowanie prewspółczynnika alternatywnego wymaga podejścia znacznie bardziej analitycznego niż w przypadku modelu z Rozporządzenia.

W praktyce oznacza to konieczność:

• oparcia się na rzeczywistych danych,
• zapewnienia spójności metodologicznej od momentu wdrożenia,
• odniesienia modelu do całego rodzaju działalności, a nie pojedynczego obiektu,
• uwzględnienia trwałości przyjętych założeń.

Należy przy tym również pamiętać, że zmiany sposobu wykorzystania infrastruktury (np. decyzje organizacyjne) powinny być analizowane także pod kątem ich konsekwencji w VAT, gdyż mogą mieć one wpływ na taką proporcję w dłuższej perspektywie.
 

Znaczenie prewspółczynnika w projektach finansowanych ze środków zewnętrznych

Prewspółczynnik alternatywny ma szczególne znaczenie w kontekście inwestycji współfinansowanych ze środków zewnętrznych. W wielu programach kwalifikowalność VAT zależy od tego, czy istnieje prawo do jego odliczenia – nawet potencjalne.

Oznacza to, że:

• nawet częściowe prawo do odliczenia może wykluczyć VAT z kosztów kwalifikowanych,
• niewłaściwe oszacowanie zakresu odliczenia może skutkować korektami finansowymi,
• analiza powinna być przeprowadzona jeszcze przed pozyskaniem dofinansowania.

W praktyce brak odpowiedniej analizy na etapie planowania projektu może prowadzić do istotnych konsekwencji finansowych – włącznie z koniecznością zwrotu części środków.
 

Podsumowanie

Prewspółczynnik alternatywny stanowi dla JST realną szansę na bardziej efektywne rozliczanie VAT i lepsze dopasowanie modelu podatkowego do rzeczywistego rodzaju działalności. Nie jest to jednak rozwiązanie automatyczne, ani uniwersalne.

Kluczowym czynnikiem sukcesu jest jakość przygotowania – od analizy danych, przez dobór metodologii, aż po dokumentację i argumentację. Właściwie zaprojektowany model może przynieść wymierne korzyści finansowe, jednocześnie wspierając bezpieczeństwo podatkowe JST.

Przypisy:

^[1] Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie sposobu określania zakresu wykorzystywania nabywanych towarów i usług do celów działalności gospodarczej w przypadku niektórych podatników (Dz.U. 2021 poz. 999)