Projektowane zmiany w ustawie o Państwowej Inspekcji Pracy i nowe uprawnienia inspektorów

Nowe uprawnienia PIP

Co do zasady, w obecnym stanie prawnym to głównie sądy są uprawnione do stwierdzenia, że dany stosunek prawny jest w istocie stosunkiem pracy, a nie stosunkiem wynikającym z przepisów prawa cywilnego, a powództwo do sądu może wytoczyć m.in. inspektor PIP po przeprowadzonej kontroli.

W celu zwiększenia uprawnień PIP projekt nowelizacji ustawy o PIP przewiduje m.in. następujące zmiany:

1. przyznanie PIP kompetencji do stwierdzenia istnienia stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej;
2. wprowadzenie mechanizmów wymiany informacji i danych między ZUS, PIP i KAS na potrzeby kontroli;
3. usprawnienie kontroli PIP poprzez wprowadzenie kontroli zdalnych i z wykorzystaniem urządzeń umożliwiających przeprowadzenie kontroli na odległość;
4. zwiększenie kar za wykroczenie przeciwko prawom pracownika.

Ustalenie stosunku pracy w drodze decyzji administracyjnej – konsekwencje PIT i ZUS

Najwięcej kontrowersji budzi uprawnienie PIP do przekształcenia umowy cywilnoprawnej na umowę o pracę w drodze decyzji administracyjnej. Ustalenie stosunku pracy w ten sposób najbardziej wpłynie na sferę praw i obowiązków przedsiębiorcy zarówno na gruncie prawa pracy jak i na gruncie PIT i ZUS.

Zgodnie z projektem nowelizacji ustawy o PIP, decyzja o ustaleniu istnienia stosunku pracy będzie podlegała natychmiastowemu wykonaniu w zakresie skutków powstałych od dnia jej wydania (np. obowiązków płatnika w zakresie PIT i ZUS), a w zakresie obowiązków sprzed dnia wydania decyzji, będzie możliwość wstrzymania skutków do upływu terminu na wniesienie odwołania (a w przypadku jego wniesienia, do czasu prawomocnego wyroku). 

Praktyczne skutki przekształcenia na umowę o pracę

Przekształcenie umowy B2B w umowę o pracę niesie za sobą szereg skutków na gruncie PIT i ZUS.

W przeciwieństwie do przychodów z działalności gospodarczej, które są samodzielnie rozliczane przez kontraktora, przychód ze stosunku pracy jest rozliczany poprzez płatnika będącego zakładem pracy. To na płatniku ciążyłby obowiązek obliczenia, pobrania oraz wpłacenia należnych zaliczek na podatek dochodowy oraz ewentualnych odsetek za opóźnienie oraz złożenie stosownych korekt deklaracji PIT. Podobnie wygląda kwestia rozliczenia składek na ubezpieczenia społeczne oraz zdrowotne, gdzie również płatnik stanie przed koniecznością skorygowania deklaracji ZUS. Należy także liczyć się z koniecznością korekt w zakresie podatku VAT.

Przekształcenie umowy zlecenie (czy umowy o dzieło) w etat również może się wiązać z zaległościami po stronie płatnika w zakresie składek ZUS czy zaliczek PIT, z uwagi choćby na nieobowiązkową składkę chorobową przy zleceniu / brak składek ZUS przy umowie o dzieło, czy inną podstawę opodatkowania.

Warto mieć również na uwadze sytuacje, w których pracodawca „wypożycza” pracowników od innej spółki – w takim scenariuszu również może dojść do ustalenia stosunku pracy i wystąpienia powyższych konsekwencji. 

Zaostrzenie kar za wykroczenia przeciwko prawom pracownika

W założeniach projektu jest podwyższenie kar za naruszenia przepisów wynikających z kodeksu pracy od 2.000 zł do 60.000 zł (lub od 3.000 do 90.000 zł w sytuacjach z art. 281 § 2 kodeksu pracy i art. 282 § 3 kodeksu pracy) oraz mandatów wystawianych przez Inspekcję Pracy - odpowiednio 5.000 zł i 10.000 zł. 

Dodatkowo warto zauważyć, że od 1 czerwca 2025 roku przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych zawierające wykroczenia przeciwko przepisom tej ustawy zostały znacząco zaostrzone.

Zgodnie z nową treścią przepisów kary grożące m. in za:

• niedopełnienie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne,
• niezgłoszenie odpowiednich danych lub odmowę ich udzielenia do ZUS,
• nieprowadzenie dokumentacji związanej z rozliczeniami z ZUS,
• niedopełnienie obowiązku przesłania deklaracji rozliczeniowych w terminie,

wzrosły z maksymalnie 5.000 złotych do 46.000 złotych.

Jak można się przygotować do projektowanych zmian?

Kierunek zmian przyjęty w odniesieniu do egzekwowania prawa pracy jest jasny – zwiększony zostanie nacisk na przedsiębiorców w zakresie przestrzegania prawa pracy oraz obowiązków wynikających z ich roli jako płatników składek na ubezpieczenia społeczne. Aby skutecznie egzekwować przepisy, PIP otrzyma szereg nowych uprawnień, które mogą wywrzeć wpływ na podatkowe i składkowe obowiązki pracodawców.

Jak się przygotować do projektowanych zmian:

• Przedsiębiorcy, aby nie narażać się na możliwe negatywne konsekwencje przyszłych kontroli PIP, mogą już dzisiaj dokonać przeglądu istniejących umów i wewnętrznych polityk, na podstawie których angażują ludzi do pracy, aby zidentyfikować ryzyka czy dokonać zmian w modelu współpracy.
• Taki przegląd dokonany zawczasu może skutecznie zmniejszyć ryzyko związane z reklasyfikacją zawartych umów cywilnoprawnych, w szczególności w przypadku podmiotów, w których pracę wykonują zarówno pracownicy, jak i osoby na umowach cywilnoprawnych. Warto wprowadzić politykę w zakresie zasad zatrudniania w ramach umowy o pracę bądź współpracy w ramach kontraktu.
• Należy rozważyć przygotowanie zespołów kadr i płac, HR oraz prawnych na projektowane zmiany (poprzez szkolenia) oraz opracować plan działania na wypadek kontroli PIP.