Trwa przegląd ustawy o fundacji rodzinnej – czy fundatorów czekają zmiany?

Cel sukcesyjny – statut fundacji rodzinnej musi być analizowany całościowo. Oparcie tezy o braku celu sukcesyjnego na jednym wyizolowanym parametrze – jakim jest udział fundatora w kręgu beneficjentów – jest podejściem metodologicznie błędnym. Dane statystyczne wskazują, że ok. 60% fundatorów to osoby w wieku 40–59 lat, które zakładają fundację z wyprzedzeniem właśnie po to, aby cel sukcesyjny mógł być realizowany skutecznie i bezpiecznie – nowoczesne planowanie sukcesyjne nie polega na przekazaniu majątku „w obliczu śmierci", lecz na budowaniu struktury przez dekady.

Reprezentacja – popieramy kierunek uregulowania zasad reprezentacji fundacji rodzinnej w organizacji, jednocześnie postulujemy uzupełnienie przepisów o przypadek śmierci fundatora przed wpisem fundacji do rejestru – brak stosownej regulacji stwarza istotną lukę prawną, która może paraliżować działalność fundacji rodzinnej w organizacji, szczególnie przy obecnym, długim czasie rejestracji. Proponujemy także doprecyzowanie art. 63 ust. 2 w zakresie reprezentacji w sytuacji, gdy beneficjent jest jedynym członkiem zarządu i jedynym członkiem zgromadzenia beneficjentów.

Dane osobowe – postulujemy ograniczenie obowiązku ujawnienia beneficjentów fundacji rodzinnej w CRBR wyłącznie do tych beneficjentów, którzy posiadają powyżej 25% głosów na zgromadzeniu beneficjentów – analogicznie do regulacji dotyczących innych osób prawnych. Dla osób zamożnych ujawnianie danych beneficjentów – w tym małoletnich dzieci i członków rodziny – stanowi realne zagrożenie dla bezpieczeństwa najbliższych, mogące być wykorzystane do wymuszeń, szantażu lub nieuzasadnionej ekspozycji medialnej.

Ujawnianie świadczeń – wyrażamy sprzeciw wobec propozycji składania do sądu rejestrowego szczegółowego wykazu świadczeń na rzecz beneficjentów. Włączenie do akt rejestrowych informacji o wysokości i strukturze wypłacanych świadczeń oznaczałoby faktyczne udostępnienie tych danych szerokiemu kręgowi podmiotów – tymczasem świadczenia z fundacji mogą być związane z wystąpieniem zdarzeń o poufnym, delikatnym charakterze, jak choroby czy trudne sytuacje rodzinne. Propozycja stałego dostępu KAS do pełnych akt rejestrowych wymaga pogłębionej oceny z perspektywy zasady proporcjonalności – projekt nie wykazuje, dlaczego istniejące już instrumenty kontroli podatkowej są niewystarczające.

Przedmiot działalności – uważamy, że nie należy wprowadzać dodatkowych ograniczeń ani wymagań co do prowadzenia działalności gospodarczej przez fundacje rodzinne. Dopuszczalny zakres tej działalności jest już i tak bardzo ograniczony, był przy tym przedmiotem szerokich dyskusji na etapie projektowania ustawy – z naszych doświadczeń praktycznych wynika, że zakres ten jest adekwatny do realnych potrzeb fundacji rodzinnych.

Zagadnienia podatkowe – w części podatkowej projektu przeglądu zasadnicze zastrzeżenia budzi przede wszystkim kierunek rozważanej zmiany modelu opodatkowania fundacji rodzinnych. W naszej ocenie projekt zbyt łatwo przechodzi od identyfikacji punktowych ryzyk podatkowych do wniosku o potrzebie przebudowy całego systemu. Dane przywoływane w projekcie – w szczególności informacje MDR, liczba wniosków o interpretacje indywidualne, dane z deklaracji CIT-8FR czy przypadki analizowane przez Szefa KAS – powinny być interpretowane ostrożnie. Nie dowodzą one same w sobie, że fundacja rodzinna jako instytucja jest systemowo wykorzystywana sprzecznie z celem ustawy.

W szczególności nie można utożsamiać samej atrakcyjności podatkowej fundacji rodzinnej z nadużyciem. Preferencyjny model opodatkowania nie był przypadkowym efektem ubocznym ustawy, lecz jednym z elementów konstrukcyjnych tego instrumentu – bodźcem, który miał zachęcić do długoterminowego planowania sukcesji, kumulacji majątku rodzinnego i utrzymywania go w polskim systemie prawnym. Nadużyciem może być dopiero konkretne, instrumentalne wykorzystanie fundacji w sposób oderwany od celu sukcesyjnego. Dlatego właściwą reakcją powinny być przepisy celowane, a nie zmiana filozofii opodatkowania całej instytucji.

Krytycznie oceniamy zwłaszcza propozycję opodatkowania aktywów już na etapie ich wniesienia do fundacji rodzinnej. Wniesienie majątku do fundacji nie jest sprzedażą, konsumpcją ani realizacją zysku przez fundatora, lecz zmianą formy prawnej zarządzania majątkiem rodzinnym. Opodatkowanie takiego transferu mogłoby prowadzić do poważnych problemów płynnościowych, szczególnie w przypadku przedsiębiorstw rodzinnych posiadających majątek o wysokiej wartości, ale ograniczonej płynności. W praktyce oznaczałoby to ryzyko konieczności sprzedaży części aktywów wyłącznie po to, aby sfinansować podatek od czynności, która nie generuje realnego wpływu pieniężnego.

Zastrzeżenia budzi również rozważane odejście od obecnego, relatywnie prostego zwolnienia podmiotowego na rzecz zwolnienia przedmiotowego. Taki model wymagałby każdorazowej kwalifikacji poszczególnych kategorii przychodów, aktywów i transakcji, a więc prowadziłby do systemu kazuistycznego, opartego na wielu nieostrych pojęciach, takich jak „dochody finansowe”, „dochody pasywne”, „udziały portfelowe” czy „dochody powiązane z funkcją sukcesyjną”. W praktyce zwiększyłoby to niepewność, koszty funkcjonowania fundacji i ryzyko sporów z organami podatkowymi.

Projekt wydaje się też nadmiernie penalizować dochody pasywne i finansowe, choć to właśnie one są naturalne dla fundacji rodzinnej. Fundacja nie powinna co do zasady prowadzić typowej działalności operacyjnej obarczonej wysokim ryzykiem gospodarczym; jej rolą jest zarządzanie majątkiem, ochrona kapitału i jego długoterminowe pomnażanie. Tymczasem rozważane bieżące opodatkowanie takich kategorii jak najem, odsetki, instrumenty dłużne czy część zysków kapitałowych mogłoby pozbawić fundację rodziną podatkowej racjonalności właśnie w tych obszarach, które są najbardziej zgodne z jej funkcją sukcesyjną i ochronną.

Szczególnie problematyczna jest także propozycja stworzenia dwóch równoległych reżimów podatkowych – jednego dla fundacji już istniejących i drugiego dla fundacji tworzonych po wejściu w życie nowych przepisów. Kryterium różnicującym byłaby wyłącznie data utworzenia fundacji, a nie jej rzeczywisty cel, sposób działania, charakter majątku czy ryzyko nadużycia. Taki podział mógłby dodatkowo wywołać efekt odwrotny od zamierzonego – presję na pośpieszne zakładanie fundacji „na zapas”, wyłącznie po to, aby zdążyć przed zmianą przepisów.

Dlatego w naszych uwagach wskazujemy, że ewentualne uszczelnienie systemu powinno mieć charakter punktowy i proporcjonalny. Jeżeli identyfikowane są ryzyka związane z krótkoterminowym zbyciem aktywów i szybką dystrybucją środków, można rozważać rozwiązania odnoszące się właśnie do tych środków, a nie sankcjonować każdą zmianę struktury majątku fundacji. Fundacja rodzinna musi mieć możliwość racjonalnego zarządzania majątkiem jako całością – w tym sprzedaży aktywów, dywersyfikacji portfela i reinwestowania środków – bez ryzyka, że sama aktywność inwestycyjna zostanie potraktowana jako podejrzana podatkowo.

Ostatecznie projekt powinien odpowiadać na pytanie nie o to, czy fundacja rodzinna jest podatkowo atrakcyjna, lecz czy konkretne sposoby jej wykorzystania pozostają w zgodzie z funkcją sukcesyjną. Bez tego rozróżnienia łatwo stworzyć system, który w imię walki z nadużyciami osłabi również te fundacje, które realizują cele sukcesyjne w sposób prawidłowy, długoterminowy i zgodny z intencją ustawodawcy.