Alert prawny - 7/2009

Zmiany w ustawie o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji

Wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 lipca 2008 r. przepisy art. 4 ust. 1, 3 oraz 5 ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji (Dz. U. nr 79, poz. 550 z późn. zm.), dotyczące wyboru członków rad pracowników przez organizacje związkowe, zostały uznane za niezgodne z Konstytucją RP.

Zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny przepisy zakładały, iż w przypadku działania u danego pracodawcy jednej lub większej liczby organizacji związkowych, organizacje te miały decydujący wpływ na wybór członków rad pracowników, w związku z czym pracownicy nie będący członkami organizacji związkowej, zatrudnieni u pracodawcy, u którego działała ta organizacja, pozbawieni byli wpływu na skład osobowy rad pracowników. Trybunał uznał, iż taka regulacja jest sprzeczna z zasadą tzw. negatywnej wolności związkowej, która oznacza, iż pracownik ma swobodny wybór, co do przynależności do organizacji związkowej, a przynależność do tej organizacji bądź jej brak nie może wpłynąć na jego sytuację pracowniczą.

Trybunał zdecydował, iż niekonstytucyjne przepisy przestaną obowiązywać po upływie 12 miesięcy od ogłoszenia wyroku, czyli od dnia 8 lipca 2009 r. Do tego czasu wybrane przez organizacje związkowe rady pracowników funkcjonować mogą na dotychczasowych zasadach korzystając z pełni uprawnień informacyjnych i konsultacyjnych, a ich członkowie będą podlegać szczególnej ochronie udzielonej na mocy przepisów wspomnianej ustawy.

Uchwalona przez Sejm 22 maja 2009 r. ustawa o zmianie ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji nowelizująca zakwestionowane przez Trybunał Konstytucyjny regulacje, zgodnie z wyrokiem Trybunału, odbiera organizacjom związkowym kompetencje wyboru członków rad przyznając je jedynie ogółowi pracowników. Zawiera ona także przepisy przejściowe, które stanowią, iż rady pracownicze wybrane na podstawie niekonstytucyjnych przepisów będą działały do czasu zakończenia swojej kadencji. Kadencja ta wygaśnie wcześniej, w przypadku, gdy liczba członków rad zmniejszy się poniżej 3 pracowników. Jeżeli jednak do wejścia w życie noweli nie dojdzie, wydaje się, iż dotychczasowe rady pracownicze przestaną istnieć, a pracownicy będą musieli poczekać z wyborem nowych rad do czasu wejścia w życie nowych przepisów i wybrać rady w ustanowionym przez te przepisy trybie. Zgodnie z otrzymanymi informacjami Prezydent RP powinien podjąć decyzję o podpisaniu ustawy o zmianie ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji do dnia 23 czerwca 2009 r.

Pewne wątpliwości budzić może moc wiążąca porozumień zawartych na podstawie art. 24 ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji, jeśli na ich podstawie informowanie i konsultacja z pracownikami została w całości ograniczona do przedstawicieli organizacji związkowych. Należy jednak podkreślić, że zasadniczo przepis art. 24 ustawy o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji nie był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego.

Zmiana orzecznictwa w zakresie wypłat diet za podróże służbowe pracownikom mobilnym

Dnia 19 listopada 2008 r. Sąd Najwyższy, w składzie siedmiu sędziów podjął uchwałę, w której zajął się występującymi w praktyce wątpliwościami związanymi z zagadnieniem podróży służbowej kierowców w ruchu międzynarodowym (Sygn. akt. II PZP 11/08). Niniejsza uchwała została wydana w odpowiedzi na pytanie składu zwykłego SN o treści: „Czy wykonywanie przez pracownika uzgodnionej między stronami pracy, która polega na stałym przemieszczaniu się na odkreślonym obszarze jest podróżą służbową?”

Interpretując powyższe zagadnienie Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zakwestionował w dużej mierze dotychczas prezentowane przez sądy oraz inspekcję pracy poglądy odnoszące się do problematyki zagadnienia nietypowej podróży służbowej oraz mające z tym zagadnieniem ścisły związek, pojęcia miejsca pracy.

Odpowiadając na powyższe pytanie Sąd Najwyższy stwierdził, iż pojęcie miejsca pracy wskazywane w umowie o pracę na podstawie art. 29 § 1 pkt 2 kodeksu pracy oraz pojęcie miejsce wykonywania pracy wskazane w art. 775 kodeksu pracy są pojęciami tożsamymi. Miejsce pracy może zostać dowolnie określone w umowie o pracę przez strony - także jako obszar geograficzny (np. terytorium Polski lub też Unii Europejskiej), z tym jednak zastrzeżeniem, że wskazane w ten sposób miejsce pracy musi odzwierciedlać rzeczywisty stan rzeczy, a mianowicie na obszarze tym pracownik mobilny będzie faktycznie wykonywać pracę. Sąd Najwyższy zaznaczył jednocześnie, iż niezsynchronizowanie miejsca pracy oznaczonego w umowie z rodzajem wykonywanej pracy może być podstawą do unieważnienia postanowienia umowy o pracę w tym zakresie.

Odnosząc się natomiast do zagadnienia podróży służbowej zdefiniowanej w art. 775 § 1 kodeksu pracy, Sąd Najwyższy zauważył, iż podróż służbowa jest realizowana w celu wykonania zadania służbowego i tylko w przypadku zlecenia przez pracodawcę wykonania takiego zadania będzie mogła mieć zastosowanie norma z art. 775 §1 kodeksu pracy. Zadanie takie musi mieć charakter incydentalny w stosunku do pracy umówionej i wykonywanej w ramach stosunku pracy oraz musi być dostatecznie skonkretyzowane. W przypadku, gdy zadanie pozbawione jest incydentalnego charakteru nie można zastosować przepisu art. 775 §1 kodeksu pracy. Dlatego też, wykonywanej przez pracownika określonego rodzaju pracy, wynikającej z charakteru zatrudnienia, nie będzie można nazwać pracą incydentalną.

Sąd Najwyższy wskazał, że z uwagi na powyższe przepis art. 775 §1 kodeksu pracy nie będzie miał zastosowania do pracowników mobilnych. Wydaje się, iż pod kategorią pracowników mobilnych można rozumieć również przedstawicieli handlowych, serwisantów oraz innych pracowników, których praca polega na przebywaniu „w drodze”. Czas spędzany przez pracowników z tej grupy na przemieszczaniu się, wliczany będzie do zwykłego czasu pracy, w takim wymiarze, w jakim podróżować będą w obszarze wyznaczonym w umowie o pracę. W rezultacie pracownikom tym nie będą już przysługiwały diety za każdy dzień spędzony w trasie, a jedynie ewentualne roszczenie o wypłatę obok wynagrodzenia dodatku za nadgodziny, w przypadku gdyby przekroczone zostały normy czasu pracy.

Warto również zauważyć, iż przyjęta przez Sąd Najwyższy uchwała będzie rodzić skutki także w zakresie prawa podatkowego oraz ubezpieczeń społecznych. Diety wypłacone z tytułu podróży służbowej są bowiem zwolnione z podatku dochodowego od osób fizycznych i nie stanowią podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Jeżeli zgodnie z wykładnią dokonaną przez Sąd Najwyższy, nie można uznać diet wypłacanym pracownikom mobilnym za świadczenia z tytułu podróży służbowej, pracodawcy będą zobowiązani do ponoszenia wyższych opłat z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników i odprowadzenia odpowiednio wyższego podatku dochodowego od osób fizycznych z tytułu wyższego wynagrodzenia zasadniczego.

Jak na razie sądy administracyjne jeszcze nie uwzględniają w praktyce poglądów wyrażonych uchwałą Sądu Najwyższego – Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 6 lutego 2009 r.; sygn. akt I SA/Po 1314/08 stwierdził, że kierowca może odbywać podróże służbowe i otrzymywać z tego tytułu diety – wydaje się jednak, że teza wyrażona w uchwale Sądu Najwyższego przebije się w krótkim czasie także w orzecznictwie sądów administracyjnych. Treść uchwały Sądu Najwyższego natomiast jest już brana pod uwagę przy wydawaniu interpretacji indywidualnych przez organy podatkowe.

Podsumowując można spodziewać się, że praktyka niewliczania diet i innych składników z tytułu podróży służbowej do podstawy wymiaru podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenia społeczne może być kwestionowana przez organy podatkowe i Zakład Ubezpieczeń Społecznych.

Dodatkowo chcielibyśmy poinformować, że obecnie trwają prace nad projektem ustawy nowelizującej ustawę z dnia 16 kwietnia 2004 r. o czasie pracy kierowców (Dz. U. nr 92, poz. 879 z późn. zm.) oraz ustawę z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych (Dz. U. nr 80, poz. 350 z późn. zm.), która ma umożliwić wypłatę kierowcom zatrudnionym na podstawie umowę o pracę zwolnionych od podatku od osób fizycznych świadczeń rekompensujących zwiększone koszty wyżywienia i inne wydatki związane z wykonywaną pracą.